موسسه قرآنی ثامن الحجج وموسسه قرآن وعترت بقیه الله قزوین

مطلب تدبر در قرآن

باسمه تعالی


تدبر از ماده «دبر» به معنای پشت و بر وزن تفعل است که دلالت           

بر
مطاوعه دارد. با توجه به معنای «تدبیر» که پشت سرهم چیدن    

حکیمانه
است معنای تدبر در قرآن، پذیرش و کشف  آگاهانه تدبیر     

محقق شده در
کلام خداوند متعال است.

سفارش به تدبر در قرآن در چهار جای قرآن آمده است:


1- آیه 82 نساء «أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ       


لَوَجَدُوا فِيهِ
اخْتِلافاً كَثِيرا» آیا در (معانی) قرآن تدبر نمی کنند؟              

اگر از جانب غیر خدا بود
قطعا در آن اختلاف بسیاری می یافتند.

2-آیه 24 سوره محمد:  «
أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى‏ قُلُوبٍ أَقْفالُها»      

آیا در
(معانی) قرآن تدبر نمی کنند(تا به طریق هدایت معرفت یافته        

و از گمراهی
نجات یابند) بلکه بر دلهای ایشان قفل زده شده است

(لذا نمی توانند در
معانی قرآن تدبر کنند)

3-آیه 29 سوره ص: «كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ


 أُولُوا
الْأَلْباب»  (این) کتابی مبارک است که آن را به سوی تو نازل

کرده ایم تا در
آیات آن تدبر کنند، و خردمندان پند گیرند.

4- آیه 68 سوره مومنون: «أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ


آباءَهُمُ
الْأَوَّلِين‏» آيا اينها درباره قرآن تدبر نمي كنند (تا دلائل روشن

آن را درباره
راستگويى پيامبر ما دريابند) آيا  اگر چيزى براى ايشان

نازل شود كه در
زمان پدران  ايشان نازل  نشده بود (به صرف اين

جهت بايد آن را انكار كنند
و از آن احتراز جويند؟)

تدبر در قرآن بنابر کلام بزرگ معلم قرآن، مقام معظم رهبری
دام ظله العالی

بهترین شکل انس با قرآن است. تدبر در قرآن بهترین روش برای

 وارد کردن
جدی قرآن در زندگی است که متاسفانه کمتر به این

مهم توجه می شود.

                  
              به امید رواج تدبر در قرآن در بین همه انسانها

نوشته شده توسط زهرا دباغها در ساعت 1:44 | لینک  | 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ (1)

باء:

حرف دوم از الفباى عربى و فارسى و حرف جرّ است، اهل لغت از براى آن چهارده معنى گفته‏اند.

در اينجابعضى از آنها كه مناسب اين كتاب است نقل ميشود.

1- تعديه. مثل «وَ إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً» فرقان: 72 «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَ أَبْصارِهِمْ»

بقره: 20«مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها » انعام: 160 در اين آيات و امثال آنها چنانكه مى‏بينيم

«باءِ» براى تعديه فعل آمده است.

ممكن است بعضى‏ها در آياتى نظير «وَ لَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى‏ بِالْبَيِّناتِ» بقره: 92 و غيره، «باء» را بمعنى

مع و مصاحبت بگيرند يعنى : موسى با بيّنات آمد! ولى معناى تعديه بهتر و دلچسب است . يعنى:

موسى بيّنات راآورد.

2- تأكيد و آنرا زائده گويند:

ظاهرا زائد بمعنى بى‏فائده نيست بلكه از اين جهت كه در تغيير معنى كلام مثل تعديه و غيره نيست،

آنرا زائد گفته‏اند و گر نه مطلب را تأكيد ميكند و بى‏فائده نيست. در كلماتي كه بعد از مادّه «كفى»

واقع‏اند «باء» را زائد گفته‏اند مثل « وَ كَفى‏ بِاللَّهِ حَسِيباً » نساء : 6 « وَ كَفى‏ بِاللَّهِ وَلِيًّا وَ كَفى‏ بِاللَّهِ

نَصِيراً » نساء : 45 «كَفى‏ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً» اسراء:

14 در بيست هفت محلّ از قرآن كه فعل كفى بصورت ماضى آمده، ما بعد همه باء است جز آيه

«وَ كَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ» احزاب: 25.

در صحاح و اقرب الموارد و مجمع البيان «باء» را بعد از كفى‏ زائد گفته‏اند . بيضاوى ذيل آيه 45 سوره

نساء گويد: باء براى تأكيد اتصال بفاعل كفى اضافه ميشود.

ولى از انصاف نبايد گذشت اگر باء در اينگونه موارد زائد مى‏بود لازم بود كه در «كَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ»

نيزجايز باشد كه بگوئيم: «كَفى بِاللَّهِ الْمُؤْمِنينَ الْقِتال» و اين جايز نيست و معنى درست در نميايد ما

در اينجا قول راغب و زجّاج را اختيار ميكنيم كه گفته‏اند:كفى در مواردي كه بعد از آن باء آمده به معناى

«اكتف» است « كَفى‏ بِاللَّهِ شَهِيداً» يعنى كفايت كن و بس كن بخدا در گواهى«اقْرَأْ كِتابَكَ كَفى‏ بِنَفْسِكَ

الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيباً» بخوان كتاب خود را و  بس كن  بنفس خود در حسابگرى برخود.در اين صورت باء براى

تعديه است و اتفاقا معناى آيات كاملا درست و دلچسب در ميايد. وانگهى باء در صورتى بعد از «كفى»

ميايد كه ما بعد آن منصوبى در معناى حال باشد (مثل حسيبا ،شهيدا، وليّا، نصيرا در آيات گذشته)

چنانكه راغب گفته است پس صحيح اين است كه كفى در اينگونه موارد در جاى « اكتف» است چنانكه

فعل تعجّب «احسن بزيد » در جاى « ما احسن» واقع است و معنايش اين است: اكتف باللَّه شهيداً.

طبرسى در ذيل آيه 45 از سوره نساء فرموده: در باره دخول باء بلفظ اللَّه دو قول است يكى تأكيد اتصال،

دوّمى بقول زجّاج: «كَفى‏ بِاللَّهِ وَلِيًّا» در معنى اكتفوا باللَّه است يعنى بس كنيد بخدا در ولايت. پس اينكه

گفته‏اند: باء در فاعل زائد آيد مثل كفى باللَّه كه باللَّه فاعل كفى و باء در آن زائد است صحّت ندارد، باء در

اينگونه موارد زائدنيست بلكه براى تعديه است. و نيز گفته‏اند باء در مفعول زائد ميايد مثل « لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ

إِلَى التَّهْلُكَةِ » بقره: 195 «بِأَيْدِيكُمْ» را مفعول « لا تُلْقُوا » و باء آنرا زائد گفته‏اند چنانكه اقرب الموارد و

طبرسى و بيضاوى تصريح كرده‏اند. راغب گويد: صحيح آنست كه معناى آيه«لا تُلْقُوا انْفُسَكُمْ بِأَيْديكُمْ الَى

التَّهْلُكَةِ» باشد مفعول حذف شده بجهت دلالت بر عموم ، زيرا نه هلاكت خويشتن جايز است و نه ديگران

و  اگر « انفسكم » ذكر ميشد دلالت بر عموم نميكرد. طبرسى اين قول را از ديگران نقل كرده و گويد:

گفته‏اند آيه در معنى «لا تُهْلِكُوا انْفُسَكُمْ بِأَيْديكُمْ» است و دخول باء براى دلالت باين معنى ميباشد.

اين سخن كاملا صحيح است و باء زائد نيست نظير «فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ» انعام: 6 باء در اينجا به معنى

سبب و علّت است همچنين در آيه ما نحن فيه يعنى بسبب كارهائي كه با دست خود انجام ميدهيد

خودتان را بمهلكه نياندازيد.

« وَ شَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَ صِبْغٍ لِلْآكِلِينَ » مؤمنون 20 كلمه « تَنْبُتُ » را هم از باب

نصر ينصروهم از باب افعال خوانده- اند در صورت اوّل باء در «بِالدُّهْنِ» بمعنى مع و مصاحبت است يعنى

ميوه و ثمره آن با روغن ميرويد و شايد براى تعديه باشد. و در صورت دوّم براى تعديه است يعنى: روغن

را ميروياند بنا بر آنكه فعل را لازم بگيريم چنانكه در «انبت البقل» بقل را فاعل «انبت» و آنرا لازم گفته‏اند.

و در هر دو صورت باء زائد نيست .مراد از درخت طور سيناء،درخت زيتون و مراد از صبغ خورش طعام است

چون روغن زيتون را هم در روغن مالى بدن مصرف ميكنند و هم در خورش و «شجرة» عطف بآيه سابق

است و حاصل معناى آيه اين است: و بوجود آورد براى شما درختى را كه در طور سيناء است و ميوه‏اش

با روغن و خورش خورندگان ميرويد.

3- مع (مصاحبت) «قِيلَ يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَ بَرَكاتٍ» هود: 48 «ادْخُلُوها بِسَلامٍ آمِنِينَ» حجر: 46

اى نوح با سلام و بركات پياده شو، بسلامت داخل بهشت شويد.

4- ظرفيّت «إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّيْناهُمْ‏ بِسَحَرٍ» قمر: 34 مگر آل لوط كه وقت سحر نجاتشان داديم.

 «عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَها تَفْجِيراً» انسان: 6، بعضى‏ها باء را در «بها» بمعنى «من» گفته‏اند

يعنى «يشرب منها عباد اللَّه». طبرسى «بها» را مفعول «يشرب» و باءِ را زائد گرفته و از  فرّاء نقل كرده

«شربها و شرب بها» در معنى يكى است. نا گفته نماند نظير اين آيه در سوره ديگر آمده .ما ابتدا هر دو

را نقل ميكنيم بعد نظر خود را اظهار ميداريم. «إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً  عَيْناً يَشْرَبُ

بِها عِبادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَها تَفْجِيراً» انسان:5 و 6.  «إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ ...

يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ  خِتامُهُ مِسْكٌ ...

وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنِيمٍ  عَيْناً يَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ» مطففين: 22- 28.

در آيات اوّل «عينا» راجع به «كافور» است يعنى آن كافور از چشمه‏ايست كه بندگان خدا مياشامند،پس

ابرار (اصحاب يمين) از شرابى مياشامند كه آميخته به كافور است  ولى عباد اللَّه  (مقرّبين)  از خود آن

چشمه كه مقدارى از آن بشراب ابرار آميخته است،مينوشند در آيات دوّم «عينا» راجع به «تسنيم» است

اگر آن مثل كافور نوشيدنى باشد، معنى همان است كه در آيات اوّل گفته شد و اگر نام چشمه باشد در

اينصورت « عينا» بيان آنست يعنى تسنيم چشمه ‏ايست كه مقرّبون مينوشند . در اين آيات نيز مال ابرار

شرابى است آميخته بشراب چشمه- ايكه مخصوص مقرّبين ميباشد ، و مقرّبين در آيات دوّم همان

«عباد اللَّه» اند كه در آيات اوّل واقع‏اند و ابرار در هر دو يكى‏اند. با مراجعه بسوره واقعه كه اهل قيامت

را بسه دسته سابقون، اصحاب يمين، و اصحاب شمال تقسيم كرده ميدانيم كه مراد از «ابرار» اصحاب

يمين و از عباد اللَّه و مقرّبين همان سابقون‏اند و شراب ابرار آميخته از چشمه‏ اى‏ است كه بمقرّبين

اختصاص دارد. در هر دو آيه «بها» براى تعديه است زيرا از فرّاء نقل شد كه فعل: شرب هم بنفسه

و هم با باء متعدى ميشود در نهج البلاغه آمده « قد ذاقوا حلاوة معرفته و شربوا بالكأس الرّوية من

محبّته» خطبه 81 و نيز آمده « و تركوا صافيا و شربوا آجنا » خطبه: 142. چنانكه ملاحظه ميشود :

شرب بنفسه و با باء هر دو آمده است در باره حرف باء مطالب ديگرى نيزهست طالبين بكتب ادب

مراجعه كنند. قاموس، ج‏1، صص: 155 - 158

 


اسم:

نام. گويند: اصل آن سمو است همزه اول عوض از واو است و گويند: اصل آن و سم بمعنى علامت است

واو به همزه قلب شده. و آن لفظى است كه بر چيزى گذاشته شود تا از ديگر چيزها متمايز گردد. احتمال 

نزديك بيقين آنست كه اصل آن و سم بمعنى علامت باشد كه اسم هر چيز علامت و نشانه آن است.

طبرسى اصل آن سمو بمعنى رفعت است همچنين است قول راغب.

 «وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَ أَصِيلًا» انسان: 25.

(تسميه) : نام گذاشتن «وَ إِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ» آل عمران : 36. «هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَ فِي

هذا» حج : 78  . مسمّى: نام گذارى شده. معناى تعيين نيز ميدهد كه نام گذارى تعيين بخصوصى است.

«ثُمَّ قَضى‏ أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ»

انعام: 2. سپس مدتى مقرر داشت و مدّت تعيين شده نزد اوست.

(سمّى):  هم نام و همتا «نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ اسْمُهُ يَحْيى‏ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا» مريم: 7. كه  مراد

همنام است « فَاعْبُدْهُ وَ اصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا » مريم: 65. بخدا عبادت كن و در بندگيش

بردبار باش آيا براى او همتائى ميدانى؟!.

« وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ ...» رعد : 33. ظاهرا مراد از «سَمُّوهُمْ» چنانكه در الميزان فرموده

توصيف است يعنى براى خدا شريكانى قائل شدند بگو آنها را توصيف كنيد و ببينيد آيا ميشود بآنها رب،

خالق، رازق، رحيم و رحمن و غيره گفت؟

چون توصيف واقعيت هر چيز را روشن ميكند در اين صورت خواهند دانست كه آنها شريك خدا نيستند.

 «إِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى‏» نجم:

27. بنظر ميايد الانثى بيان تسميه است:

آنانكه بقيامت ايمان ندارند ملائكه را مؤنث توصيف ميكنند و ميگويند ملائكه دختران خدايند چنانكه فرموده

«وَ جَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً» زخرف: 19.

 «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ» بقره:

31. بقولى ضمير جمع «عَرَضَهُمْ» و «هؤُلاءِ» راجع بآدم است و آن اسم نوع ميباشد. نه علم شخص .

و مراد از اسماء ظاهرا استعداد و قابليت هائى است كه در بشر گذاشته است  و منظور از تعليم اسماء

بودن آنها در نهاد آدم است. و شايد مراد از اسماء، اسماء حسنى باشد كه مشروح آن در «خلف» ذيل

عنوان بشر خليفه خداست گذشت. معنى آيه چنين است : خداوند همه اسماء را به آدم (كه خليفه

خداست)  آموخت، سپس آدمها را بملائكه نشان داد و فرمود از نامهاى اينان (از قابليت و كارهايشان)

بمن خبر دهيد اگر (در خليفه خدا بودن) راستگوايد؟.

 «هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى‏ ...» حشر: 24.

اسماء حسناى خداوند مشروحا در «حسن» گذشت.

 «وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ ...» حجرات: 11. بقولى مراد از اسم ذكر است

يعنى: القاب بد را بيكديگر نبنديد، بد ياد كردنى است كه مردم‏ را پس از ايمان با  فسق ياد كنيد  بهتر

است بگوئيم: فسوق مخصوص بذمّ  بئس است و مراد از آن خطاب كننده يا خطاب شده است يعنى

فسوق و نظير آن بد نامى است كه به كسى بعد از ايمانش نسبت داده شود و يا خود شخص در اثر

تلقيب بد فاسق گردد.

 «تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَ الْإِكْرامِ» رحمن: 78. «وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَ أَصِيلًا» انسان: 25.

 «وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى» اعلى: 15.

در اين گونه آيات مراد ذكر خداوند است و قيد اسم ظاهرا براى آنست كه خدا را فقط با قلب ياد نكنيد

بلكه با زبان و ذكر نامهاى حسناى او هم ياد نمائيد.

 [بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ‏]

مخفى نماند مجموع سوره‏هاى  قرآن صد و چهارده  است در اوائل همه آنها به جز سوره توبه بسم اللّه

الرّحمن الرّحيم آمده است . يك بار نيز در سوره نمل در نامه سليمان به قوم سباء ذكر شده على هذا

مجموعا صد و چهارده بار در قرآن مجيد تكرار شده است.

طبرسى در مجمع البيان فرموده: باتفاق اماميه، آن يك آيه است از سوره حمد و از هر سوره ديگر و هر

كه آنرا در نماز نخواند نمازش باطل است خواه واجبى باشد يا ندبى.و در نمازهاى جهريّه بلند گفتن آن

واجب و  در نمازهاى  اخفاتى بلند خواندن مستحب است . در اين كه گفته شد ميان فقهاء امّت

(اهل سنت) اختلاف هست  ولى در اينكه آن  جزء  آيه سوره نمل است اختلافى نيست.آية اللّه يزدى

در عروة الوثقى فرموده: بسمله جزء هر سوره است. واجب است قرائت آن مگر در سوره برائت .

در  مستمسك  عروة  ذيل  اين  مسئله  فرموده  : اين مطلب اجماعى است چنانكه در خلاف شيخ،

مجمع البيان، نهاية الاحكام ، ذكرى ، جامع المقاصد و ... نقل است . حرّ عاملى رحمه اللّه در وسائل

كتاب الصلوة ابواب قرائت باب 11 روايات آنرا نقل كرده و در باب 12 نيز روايات محمول بر تقيه را آورده

است. زمخشرى در كشافّ گويد: همه قراء مكّه و كوفه و فقهاء آندو شهر گفته‏اند: بسمله آيه ايست

از فاتحه و از هر سوره.شافعى و اصحابش نيز در همين عقيده‏اند و لذا آنرا با جهر ميخوانند و گويند:

اهل سلف آنرا در قرآن ثابت كرده‏اند با آنكه توصيه مي نمودند قرآن را از هر زايد پاك دارند. بدين جهت

آمين را ننوشته‏اند اگر بسمله از قرآن نمي بود آنرا در قرآن محفوظ نميداشتند.از ابن عباس منقول است:

هر كه آنرا ترك كند صد و چهارده آيه از كتاب خدا را ترك كرده است.

ولى ابو حنيفه و تابعانش و ديگران گفته‏اند : آن آيه نيست نه از حمد و نه از سوره‏هاى ديگر فقط براى

تبرك و جدا كردن  ميان سوره‏ها نوشته شده چنانكه در هر كار با آن شروع مي شود و در رأى آنها در

نماز با جهر خوانده نمي شود . المنار  در ذيل  سوره  حمد گويد :  مسلمين  اتفاق دارند در  اينكه

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم از قرآن است و جزء آيه ازسوره نمل ميباشد ولی درباره آن در سوره‏هاى ديگر

اختلاف دارند سپس مثل كشّاف اقوال را نقل نموده است . ولى در مكتب اهل بيت عليهم السلام

(اهل البيت ادرى بما فى البيت) چنانكه نقل شد بسمله جزء تمام سوره‏ها و آيه مستقلى است و غير

آن مردود و باطل است در الميزان از خصال صدوق از امام صادق عليه السّلام نقل شده فرمود:چه شده

بر آنها خدا آنها را بكشد بزرگترين آيه را در كتاب خدا قصد كرده و پنداشته‏اند كه چون اظهارش كنند بدعت

است  و از  امام باقر عليه السّلام منقول است: گراميترين  آيه را از كتاب خدا كه بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

است دزديدند. و سزاوار است در شروع  هر كار بزرگ و كوچك  آنرا بياورند تا مبارك باشد و نيز فرموده : در

روايت فريقين از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نقل شده : «كلّ امر ذى بال لم يبدء فيه باسماللّه فهو ابتر

...». ناگفته نماند: ابن اثير در نهايه بدين صورت نقل كرده «كلّ امر ذى بال لم يبدء فيه بحمد اللّه فهو ابتر»

رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله جدا شدن و در  روايتى  تمام شدن سوره  را نمي دانست مگر با نزول

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم. و از صحيح مسلم از حديث انس نقل كرده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله

فرمود: اكنون بر من سوره‏اى نازل شد پس خواند: بسم اللّه الرّحمن الرّحيم. اين دو حديث در الميزان نيز

آمده است. قاموس، ج‏3، صص: 329 - 333


اللَّه:

علم (اسم) خداوند تبارك و تعالى است، بعضى گويند اصل آن اله است، همزه‏اش حذف شده و الف و لام

بر آن اضافه گشته و لام در لام ادغام گرديده است، صاحب قاموس گويد: اصحّ آنست كه علم غير مشتقّ

است. بايد دانست: در اين كلمه صفت بخصوص از صفات حق تعالى منظور نيست و آن فقط علم ذات بارى

است، ولى التزاما بجميع صفات خدا دلالت دارد و شايد از اين جهت گفته‏اند: اللَّه نام ذات واجب الوجودى

است كه جامع تمام صفات كمال است . اين  لفظ  مبارك مجموعا دو هزار و هفتصد و دو بار در قرآن مجيد

آمده است پنج بار «اللّهم» و بقيّه «اللَّه» (المعجم المفهرس).

وجود  حق تعالى و  توحيد او اساس دين  مبين اسلام  و تمام اديان  آسمانى است ، هيچ  دينى و هيچ

دانشمندى ، موقعيّت و  عظمت و وجود  و صفات خدا  را مانند قرآن تعريف  نكرده و نشان  نداده است.

 [خدائيكه قرآن تعريف ميكند]

1: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ  اللَّهُ الصَّمَدُ،  لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ،  وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ» بگو: او خداى بى‏همتاست

خداى كه مقصود همه است، نزاده و زائيده نشده، هيچكس همتاى او نيست، نا گفته نماند چنانكه در

«احد» گذشت : اين كلمه فقط در ذات بارى بمعنى وصفى استعمال‏ گرديده است بنا بر اين لازم است

احد را در  قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ، بى همتا معنى كنيم، در اين صورت ، تمام سه آيه كه بعد از آيه اولى آمده

است شرح احد ميباشد . يعنى بى‏همتاست  زيرا كه مقصود همه است و زائيدن  و زائيده شدن  كه از

خواصّ تمام موجودات است، در او نيست و بالاخره هيچكس كفو و برابر او نيست راجع بمعناى صمد بآن

ماده رجوع شود . اين است خدائي كه قرآن معرّفى ميكند  يعنى خود خدا معرّفى ميكند زيرا قرآن كلام

خداست. از نظر علم و عقل و فطرت فقط اين خدا قابل قبول است نه خدايان دروغين و نه خدائيكه اديان

تحريف شده ميگويند.

2: خدا خالق و آفريننده تمام اشياء و تمام جهان و جهانيان و تمام موجودات است.و جز او هر چه هست

آفريده اوست «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ» انعام: 102 «قُلِ اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ» رعد: 16«اللَّهُ خالِقُ

كُلِّ شَيْ‏ءٍ وَ هُوَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ وَكِيلٌ» زمر: 62 «ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْ‏ءٍ» غافر: 62 «وَ خَلَقَ كُلَّ

شَيْ‏ءٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَلِيمٌ» انعام: 101.

3- تربيت تمام اشياء و موجودات بدست اوست و او مربّى همه‏ى مخلوقات است «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ»

فاتحه 2- فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَ رَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ»جاثيه 36 كلمه «رَبِّ الْعالَمِينَ» 42 بار در قرآن

آمده است . و خلاصه بند 2 و 3 اين است كه آفرينش و پرورش هر دو از خدا و در دست خداست و بتعبير

ديگر چنين است «أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ» اعراف:54 بدان آفريدن و تدبير و دستور فقط

براى اوست، بلند مرتبه است خدا، كه پرورش دهنده مخلوقات است. در« ربب » خواهيم گفت كه « ربّ »

تربيت دهنده است.

4- خدا بر هر چيز قادر و تواناست و هيچ چيز از حيطه قدرت و توانائى او بيرون نيست و او بر كار خود پيروز

است «تَبارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ وَ هُوَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ» ملك: 1 «وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلى‏ أَمْرِهِ» يوسف: 21،

جمله « هُوَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ » و « اللَّهَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ  قَدِيرٌ » مجموعا 34 بار در قرآن  تكرار شده.

5- حيات و مرگ مطلقا در دست اوست، و اوست كه حيات مى‏بخشد و ميميراند «وَ اللَّهُ يُحْيِي وَ يُمِيتُ

وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ» آل عمران 156 «إِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَ نُمِيتُ وَ نَحْنُ الْوارِثُونَ» حجر: 23، اين دو تعبير

11مرتبه در قرآن آمده است.

6- شروع  آفرينش و اعاده  آن از او و بدست اوست ، كه آفريده و اوست كه بعد از ويرانى ، نظم جديد

برقرار كرده و آفريدن را از سر ميگيرد «يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ

وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ » انبياء : 104 روزى آسمان را مى ‏پيچيم و جمع مي كنيم . همانطور كه طومار

نوشته‏ها را مي پيچد و جمع ميكند.

پس از آن همچون  آفرينش اوّل ، آفريدن را دوباره شروع ميكنيم ، اين وعده بر ما حتمى است  و ما آنرا 

عملى خواهيم كرد. «قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ» يونس: 34.

7- او نور آسمانها و زمين است زندگى و حركت و افاضه مطلقا از اوست « اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»

نور : 35.

8 - او شريك و همتائى ندارد، خدائى و معبودى جز او نيست، فرزندى ندارد ، كسى را  بفرزندى انتخاب

نكرده است «مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَ ما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ» مؤمنون:

91 «سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ» نساء:

171 «لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ» اسراء: 111.

9- او هر روز در كارى است.

همه از او ميخواهند، از او استمداد ميكنند و دست نياز بسوى او دراز كرده‏اند اگر چه عدّه‏اى  متوجّه

نيستند.« يَسْئَلُهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ » رحمن :

29 هر كه در آسمانها و زمين هست‏ حاجت خود را از او ميخواهند، او هر روز در كار بخصوصى است.

آيه  شريفه  راجع باصل احتياج و استمداد از خداست ، بحكم آيه « لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ »

لقمان:26  و آيه «يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ» فاطر: 15، بشر از خود چيزى

ندارد، او مطلقا فقير و محتاج است، در مقابل ، هر چيز از خدا و ملك خدا و خدا غنىّ مطلق است ،

پس تمام مردم اعمّ از خدا شناس و غيره كه براى رفع حاجت خود به وسائل مادّى متوسّل ميشوند،

بوسائل خدا متوسّل ميشوند. و از خدا ميخواهند، اين آيه، نظير آيه‏ى « وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ »

ابراهيم : 34 است مردم همه چيز را از خدا نخواسته‏اند ، بلكه خدا مطابق احتياج واقعى آنها وسائل

زندگى بوجود آورده است ، اين سئوال، سئوال فطرى  و  واقعى است كه  همان احتياج بوده  باشد.

و امّا «كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ» خداوند ربّ العالمين است ، معناى ربوبيّت آنست كه ربّ هر روز در كارى

نظير كار گذشته يا غير آن بوده باشد مثل بنّاء كه هر روز يك جور كارى در ساختمان ، نظير روز قبل يا

غير آنرا ميكند تا بناى آن سر آيد. تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل.

10- عزّت و ذلّت و گرفتن و عطا كردن در دست اوست، او پادشاهى ميدهد و پادشاهى را مى‏ستاند،

اختيار در دست  اوست، او شب را به روز و روز را به شب داخل ميكند و زنده را از مرده و مرده را از زنده

بيرون مياورد «قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَ تُذِلُّ

مَنْ تَشاءُ، بِيَدِكَ الْخَيْرُ ...تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ

مِنَ الْحَيِّ» آل عمران: 26- 27.

همانطور كه تمام نعمت‏ها را خدا ميدهد، پادشاهى و حكمرانى را نيز او عنايت ميكند، اين دليل نميشود

كه پادشاه  و حكمران هر چه‏ خواهد بكند و بگويد : خدا بمن داده است ، چنانكه يك نفر پر زور و قهرمان

نميتواند همه را زير مشت و لگد بياندازد و بگويد : خدا اين نيرو را بمن داده است ، نيكو كار  و بدكار بودن

شخص، روى كارى است كه ميكند، پادشاه بودن يا مردم عادى بودن ، دليل عزّت و ذلّت و خوبى و بدى

نيست، حساب عمل در ميان است، معاويه‏ى مقتدر از همه بدتر، و ابو ذر فقير از همه (نسبت بخودش)

نيكوتر بود.

11- هدايت و گمراهى در دست او و در اختيار اوست ، اوست كه هدايت ميكند و گمراه ميگرداند ولى

گمراه نميكند مگر فاسقان را ، اگر مردم اراده گمراهى كردند گمراه ميكند، او بقلب كفّار مهر ميزند كه

خود در اثر ادامه‏ى معاصى چنين خواسته‏اند «يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَ يَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ»

بقره: 26 «إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ» رعد: 27 « وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما

يَشاءُ» ابراهيم: 27 «خَتَمَ اللَّهُ عَلى‏ قُلُوبِهِمْ» بقره: 7.

قرآن همه چيز را از خدا و در دست خدا ميداند، و بى پروا ميگويد:

كه عزّت و ذلّت و ضلالت و هدايت از خداست، اما معيّن ميكند كه:

كارهاى خدا گزاف نيست و اينها روى نظم و حساب دقيقى است، چنانكه فرمود «يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ»

ابراهيم: «ضلال» ديده شود.

12- او دانه را ميشكافد ، مرده از زنده و زنده را از مرده بيرون مياورد (از تخم بى‏حركت و دانه مرده و

بى حركت درختان و بوته‏ها و علفهاى زنده بيرون مياورد ، دوباره از آنها ، تخم‏ها و دانه‏هاى مرده و

بى‏حركت خارج ميكند) فقط او ميگرياند، ميخنداند، ميميراند، زنده ميكند، نر و ماده را او آفريده خلقت

آخرت نيز در دست اوست، او بى‏نياز ميكند، او عطا ميكند، او غذا ميدهد، او مريض را شفا مى‏بخشد

انعام: 90 نجم: 43- 48، شعراء:.79-81.

13- روزى موجودات از او و در دست اوست، او رزّاق مطلق است « إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ»

ذاريات، 58 «وَ كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَ إِيَّاكُمْ» عنكبوت: 60 «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ

إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها» هود: 6.

14- او باندازه قدرت و توانائى انس و جنّ ، تكليف ميكند و اين قاعده كلّى تكليف است«لا يُكَلِّفُ اللَّهُ

نَفْساً إِلَّا وُسْعَها» بقره: 286، اين حقيقت پنج بار بدين صورت در قرآن تكرار شده است.

15- بازگشت همه بسوى اوست، خوبان و بدان همه بسوى او بر ميگردند «كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ» انبياءِ:93

16- كسانى و كارهائى كه خدا دوست ندارد و از آنها بيزار است بقرار ذيل‏اند:

 «إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ» بقره:

190 «وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْفَسادَ» بقره:

205 «وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ» بقره: 276 «فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ» آل عمران: 32 «وَ اللَّهُ

لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ» آل عمران: 57 «إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً» نساء:36

«إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً»

 نساء: 107 «وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ» مائده: 64 «إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ» اعراف: 31 «إِنَّهُ لا

يُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِينَ» نحل: 23 «إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ» قصص: 76.

17- آنانكه خدا دوستشان دارد بقرار زيراند: نيكو كاران «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» بقره: 195 توبه

كاران: «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ» بقره : 222 پاكيزه‏ها: «وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ» بقره: 222 پرهيزكاران:

 «فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ» آل عمران:76  بردباران: « وَ اللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ » آل عمران: 146 توكّل

كنندگان: «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ» آل- عمران 159 دادگران:«إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ» مائده: 42

جنگجويان در راه خدا: «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ» صفّ: 4 18- قرآن در باره اثبات وجود

خدا و توحيد او، بيشتر برهان نظم را كه دليل قطعى شعور و درك و عقل است، پيش ميكشد، آرى

براى اثبات حق تعالى و يگانگى او، برهان نظم بهترين برهان و عموم فهم است.

19- اسماء حسنى را كه نامهاى- مخصوص خدا باشند در «حسنى» مطالعه فرمائيد.

اللَّهمَّ:

اصل آن يا اللَّه است، حرف نداء از اوّلش حذف شده، و ميم مشدّد در آخر جاى آنرا گرفته است،

در قرآن فقط در معناى نداء بكار رفته ، در زبان عرب بمعناى تمكين جواب و استثناء نيز استعمال

شده است، و در قرآن مجيد فقط پنج بار آمده است.

قاموس، ج‏1، صص: 98 - 101


(رحمة): مهربانى «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ» اسراء: 24.

بال تواضع را براى آنها از روى مهربانى بخوابان. «وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً» روم: 21.

راغب ميگويد: رحمت مهربانى و رقتّى است كه مقتضى احسان است‏ نسبت بشخص مرحوم

گاهى فقط در مهربانى و گاهى فقط در احسان بكار ميرود مثل: رحم اللّه فلانا. و چون خدا با

رحم وصف شود مراد از آن فقط احسان است نه رقّت قلب لذاست كه روايت شده : رحمت از

خدا انعام و تفضّل و از آدميان رقّت قلب و عاطفه است. در الميزان ذيل تفسير بسمله ميگويد:

رحمت انفعال و تأثر خاصى است كه در وقت ديدن محتاج عارض قلب ميشود و شخص را برفع

احتياج و نقيصه طرف وادار ميكند اين معنى بحسب تحليل بعطاء و فيض بر مي گردد و به همين

معنى خداوند سبحان با رحمت توصيف ميشود. يعنى رحمت در خدا بمعنى عطا و احسان است

نه تأثر و انفعال قلب زيرا در ذات بارى انفعال نيست. طبرسى در موارد بسيارى از جمله در تفسير

سوره حمد و ذيل آيه 157 بقره رحمت را نعمت معنى كرده است و در سوره حمد پس از ذكر قول

ابن عباس ميگويد : خدا با رقّت و انفعال توصيف نميشود پس مراد از رحمت نعمت و افضال است

(نقل آزاد).

زمخشرى در تفسير بسمله گويد: اگر گوئى معنى توصيف خدا با رحمت يعنى چه؟ با آنكه رحمت

بمعنى عاطفه و مهربانى است؟ گويم : آن مجاز است از انعام خدا ببندگانش چون فرمانروا آنگاه

كه بمردم مهربان باشد بآنها انعام و احسان ميكند.

كوتاه سخن آنكه رحمت به معنى مهربانى و رقت قلب است كه از ديدن شخص محتاج عارض

ميشود و شخص را باحسان واميدارد ولى در خدا فقط بمعنى احسان و نعمت است كه خدا با

رقّت و انفعال توصيف نميشود. در نهج البلاغه خطبه 177 فرموده «رحيم لا يوصف بالرّقّة».

«مَنْ يُصْرَفْ عَنْهُ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ ..»انعام: 16. هر كه آنروز عذاب از وى دفع شود خدا احسانش

كرده است «يُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَ يَرْحَمُ مَنْ يَشاءُ ...» عنكبوت: 21. هر كه را خواهد عذاب كند و هر

كه را خواهد مى‏بخشد و از عذاب نجاتش ميدهد.

 «أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ» بقره: 157. آنانرا از پروردگارشان عنايات و احسانى است.

«وَ رَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ ...» انعام: 133. خداى تو بى نياز و صاحب احسان و نعمت است.

 « خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَ أَقْرَبَ رُحْماً » كهف : 81. رحم (بر وزن قفل) در اكثر كتب لغت مثل (رحم) بمعنى

مهربانى است چنانكه در قاموس ، صحاح، اقرب ، نهايه و غيره  آمده است لذا رحم در  آيه به معنى

مهربانى است نه از رجم بمعنى قرابت معنى « أَقْرَبَ رُحْماً » يعنى نزديكتر از جهت مهر و عاطفه .

بنا بر آنچه گذشت همه نعمتهاى خدا رحمت  اویند و بعضى از چيزها در قرآن بخصوص با كلمه رحمت

توصيف شده‏اند كه ذيلا ببعضى اشاره ميشود:

1- بهشت «وَ أَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ» آل عمران:

107. 2- قرآن «وَ لَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى‏ عِلْمٍ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ» اعراف: 52.

3- تورات «وَ مِنْ قَبْلِهِ كِتابُ مُوسى‏ إِماماً وَ رَحْمَةً» هود: 17.

4- نبوّت «يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى‏ بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ آتانِي مِنْهُ رَحْمَةً» هود: 63.

5- پيغمبر «وَ لِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَ رَحْمَةً مِنَّا وَ كانَ أَمْراً مَقْضِيًّا» مريم: 21.

 «وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ» انبياء: 107.

6- باران «فَانْظُرْ إِلى‏ آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها» روم: 50. ايضا 46 روم.

خداوند رحمت را بر خود حتمى فرموده و رحمتش بتمام موجودات شامل است و او از تمام مهربانها

مهربانتر است « كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى‏ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» انعام: 54. «رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْ‏ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً »

غافر:7.  «وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ» اعراف: 151.

انبياء: 83. «وَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ» يوسف: 64 و 92.

ناگفته نماند رحمت خدا دو گونه است يكى رحمت عام كه شامل تمام موجودات است و آن رحمت

خلقت و رزق و غيره است چنانكه فرموده «وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْ‏ءٍ» اعراف: 156. «رَبَّنا وَسِعْتَ

كُلَّ شَيْ‏ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً»

غافر : 7. و يكى رحمت خاصّ كه  مخصوص اهل  ايمان است و  ديگران در آن سهيم  نيستند مثل

«أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ» بقره:

157. «وَ اللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ» بقره 105. «وَ كانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً» احزاب: 43.

قاموس، ج‏3، صص: 70 - 72

 


 (رحمن): از نامهاى خداوند سبحان است و غير خدا با آن توصيف نميشود.

و 169 بار در قرآن مجيد آمده است صد و سيزده بار در اوّل سوره‏ها ضمن بسمله و پنجاه و شش

بار در اثناءآيات.

اكثريت قريب باتفاق اهل لغت و تفسير آنرا كلمه عربى و مشتق از رحمت گرفته‏اند و احسان كننده

و نعمت دهنده معنى كرده‏اند.در صحاح ميگويد:رحمن و رحيم دو اسم‏اند مشتق از رحمت مثل ندمان

و نديم و هر دو به يك معنى‏اند و چون صيغه دو اسم مختلف باشد تكرار آنها بر وجه تأكيد جايز است

چنانكه گفته‏اند: جاد مجد تنها فرق آنست كه رحمن مختص بخداست بخلاف رحيم.

راغب نيز هر دو را از رحمت گرفته و رحمن را كسي كه رحمتش به هر چيز وسعت داده و رحيم را كثير

الرحمة معنى كرده است. ابن اثير در نهايه گويد : رحمن و رحيم هر دو از رحمت مشتق‏اند مثل ندمان

و نديم و هر دو صيغه مبالغه‏اند و رحمن از رحيم رساتر است. رحمن اسم خاصّ خداست غير خدا با آن

توصيف نميشود بر خلاف رحيم.

طبرسى فرموده: رحمن و رحيم براى مبالغه‏اند و هر دو از رحمت مشتق ميباشند جز آنكه وزن فعلان در

مبالغه از فعيل رساتر است. همچنين است قول زمخشرى و بيضاوى كه هر دو را از رحمت گرفته و رحمن

را در مبالغه از رحيم رساتر گفته‏اند.

المنار گويد: رحمن صيغه مبالغه است دلالت بر كثرت دارد و رحيم صفت مشبهه است دلالت بر ثبوت دارد

و اين دو تأكيدهم نيستند بلكه هر يك معنى مستقل دارد. الميزان نيز مانند المنار رحمن را صيغه مبالغه و

رحيم را صفت مشبهه گرفته و گويد: لذا مناسب است كه رحمن دلالت بر رحمت كثيره كند كه بر مؤمن و

كافر افاضه شده و آن رحمت عامّ است و در قرآن اكثرا در اين معنى بكار رفته ...

و لذا مناسب است كه رحيم دلالت بر نعمت دائم و رحمت ثابت داشته باشد كه بر مؤمن افاضه ميشود

چنانكه فرموده «وَ كانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً» احزاب: 43 ... و براى همين است كه گفته‏اند: رحمن بر مؤمن و

كافر عموميّت دارد و رحيم خاصّ مؤمن است . صدوق رحمه اللّه در كتاب توحيد بعد از ذكر معناى رحمن

فرموده: رحمن براى جميع عالم و رحيم فقط براى مؤمنان است .خلاصه سخن آنكه: رحمن و رحيم هر دو

از رحمت مشتقّ‏اند و هر دو صيغه مبالغه و يا رحمن صيغه مبالغه و رحيم صفت مشبهه است.ناگفته نماند

اگر هر دو از رحمت باشند بهتر است رحمن را صيغه مبالغه و رحيم را صفت مشبهه بگيريم تا تكرار لازم نيايد

و نيز خيلى جالب است كه گفته شود رحمن دلالت بر كثرت و رحيم دلالت بر دوام دارد.

ناگفته نماند يكى از مختّصات «رحمن» آنست كه در قرآن هر جا كلمه رحمن آمده ميشود بجاى آن «اللّه»

ذكر كرد و بالعكس بر خلاف نامهاى ديگر خدا. مثلا در جاى «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ» بقره:

163. ميشود گفت «هو اللّه الرّحيم» و بجاى «وَ هُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ» رعد: 30. مي شود گفت : « و هم

يكفرون باللَّه» «إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْكَ»  «إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً» مريم: 18- 26. «إِذا تُتْلى‏ عَلَيْهِمْ آياتُ

الرَّحْمنِ» مريم: 58. در آيات فوق نيز ميشود بجاى رحمن اللّه گذاشت و خلاصه تمام موارد استعمال رحمن

در قرآن چنين است . از طرف ديگر ميشود بجاى اللّه رحمن گذاشت چنانكه آمده « وَ قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً »

بقره: 116. «وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً» مريم: 88. هر يك بجاى ديگرى است «إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ» انعام:

40 و 47. «إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ» مريم:

45. در اين دو آيه نيز يكى بجاى ديگرى آمده و متعلق هر دو عذاب است در آيه «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا

الرَّحْمنَ» اسراء: 110. نيز هر دو مساوى آمده‏اند.

 «جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ» مريم: 61. «أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً» مريم: 78.

نظير اين دو آيه چنين است «وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ ... جَنَّاتِ عَدْنٍ» توبه: 72. «قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ

اللَّهِ عَهْداً» بقره: 80. اين مطلب نشان ميدهد كه رحمن با اللّه مساوى و هر دو بيك معنى‏اند نه اينكه

رحمن صفتى از صفات خدا باشد.

اين مطلب كه گفته شد در صفات ديگر عموميّت ندارد «مثلا در جاى «وَ كانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً» احزاب:

43. نميشود گفت «و كان بالمؤمنين اللَّه » و در جاى « وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ » بقره: 160. نميشود گفت

«و انا التواب اللَّه» همچنين ساير اسماء حسنى كه دلالت بر معناى خاصّ دارند.

از طرف ديگر رحمن مثل اللّه در همه جا آمده نه فقط در موارد رحمت مثلا رحيم پيوسته در موارد رحمت

بكار رفته ولى رحمن مثل اللّه در موارد رحمت و عذاب و سلطنت و غيره استعمال گرديده مثل « وَ هُمْ

يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ» رعد: 30. « إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً » مريم: 26. « إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ

الرَّحْمنِ» مريم: 45. «أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً  وَ ما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً» مريم: 91 و 92. ملاحظه

ميشود كه اين موارد محل رحمت نيستند بلكه محل عذاب و اقتدار و كفراند.

«الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‏» طه: 5. «وَ إِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ ...» طه 90 «وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ»

طه:108  «الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَ كانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً» فرقان: 26. «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ

الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً» فرقان: 63.«وَ قالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ ما عَبَدْناهُمْ» زخرف: 20 «ما تَرى‏

فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ» ملك: 3. «لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ» نباء: 38، ملاحظه اين آيات

و غيره شكى نميگذارد در اينكه رحمن با اللّه مساوى است و همچون اوصاف ديگر خدا نميباشد كه به

يك معنى خاصّ دلالت داشته باشد. اين سخن مؤيد آنست كه رحمن مثل اللّه از نام هاى خداست و

وصف نيست و از رحمت مشتق نميباشد و عربى نيست بلكه دخيل است. و در غير لغت عربى بمعنى

اللّه و خدا و « گاد » انگليسى ميباشد. طريحى در مجمع البحرين ماده رهم سخنى از حضرت نوح نقل

كرده كه وقت نشستن كشتى گفت «رهمان اتقن» و گويد: معنايش آنست پروردگارا احسان كن.

اين جمله مي رساند كه رهمان در لغت نوح همان رحمن عربى است و به معنى اللّه ميباشد. طبرسى

رحمه اللّه گويد : از ثعلب حكايت شده كه رحمن عربى نيست و از لغات ديگر است و با آيه « قالُوا وَ مَا

الرَّحْمنُ» كه كفار مكه آنرا انكار ميكردند استدلال كرده ولى طبرسى آنرا قبول نميكند و ميگويد:

اين لفظ در نزد عرب مشهور و در اشعار آنها موجود است شنفرى گفته "الا ضربت تلك الفتاة هجينها

الا قضب الرحمن ربى يمينها "و سلامة بن جندل گفته است:

و ما يشاء الرحمن يعقد و يطلق‏ ولى فرمايش طبرسى رحمه اللّه سخن پيشين ما را كه رحمن با اللّه

مساوى استعمال شده است و مانند صفات ديگر خاصّ نيست رد نمي كند دو شعر فوق در تفسير ابن

كثير ذيل آيه بسمله نيز نقل شده است و نيز ابن كثير از ابن انبارى از مبرّد نقل ميكند كه رحمن عبرانى 

است و عربى نيست و از زجاج از احمد بن يحيى نقل كرده كه رحيم  عربى و  رحمن  عبرانى است لذا

ميان آندو در (بسمله) جمع شده است.

حبيب اللّه نوبخت در كتاب ديوان دين ص 103 از كتاب المزهر و اتقان سيوطى نقل نموده كه رحمن عبرى

و معرّب رخمان است و در ص 129 ميگويد: كلمه رحمن چنانكه در كتاب المزهر آمده و نيز در ضمن معربات

ابن نقيب، لغتى است معرّب و عبرى و نظير رخمان.

آيه 60 سوره فرقان نيز مؤيد و يا دليل اين مطلب است « وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَ مَا الرَّحْمنُ

أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا وَ زادَهُمْ نُفُوراً»كلمه «وَ مَا الرَّحْمنُ» اگر از روى عناد نباشد ميرساند كه آنها از رحمن بى

اطلاع بودند و نمي دانستند كه رحمن از نام هاى خداست در مجمع از زجاج نقل ميكند: كه رحمن نامى از

نامهاى خداوند است و در كتب قبلى ذكر شده و (عرب) آنرا از نامهاى خدا نميدانستند بآنها گفته شد كه

رحمن از نامهاى خداست. در جريان صلح حديبيّه نقل شده كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله بعلى عليه

السّلام  فرمود : بنويس بسم اللّه الرحمن الرحيم . سهيل بن عمرو و مشركان گفتند : ما رحمن را

نمى‏شناسيم مگر صاحب يمامه (مسيلمه كذاب) بنويس : بسمك اللّهم . اين سخن نيز حاكى از عدم

شناسائى آنها از رحمن است. ابن كثير در تفسير بسمله گويد:

اين سخن را از روى عناد و لجاجت گفته‏اند و گرنه رحمن در اشعارشان مذكور است آنگاه دو شعر گذشته

را شاهد آورده است. الميزان گويد: « وَ مَا الرَّحْمنُ » سؤال از هويّت و ماهيت است و اين از آنها مبالغه در

تجاهل و استكبارى است نسبت بخداوند.

و خلاصه آنكه : لفظ رحمن يا غير عربى است و به معنى اللّه ميباشد و از اين جهت هر يك در جاى ديگرى

واقع ميشوند و معنى بسم اللّه الرحمن الرحيم چنين ميشود: بنام خدا، خدائيكه مهربان است. و يا بواسطه

دلالت بر رحمت عامه در جاى اللّه بكار ميرود ولى اين  اشكال مي ماند كه در قرآن پيوسته در مواقع رحمت

بكار نرفته است. قاموس، ج‏3، صص: 73- 77

 


 (رحيم) : مهربان. از اسماء حسنى است و دويست و بيست و هفت بار در قرآن بكار رفته است صد و

سيزده بار در ضمن بسمله و صد و چهار ده بار در اثناء آيات و آن بر خدا و غير خدا اطلاق ميشود چنانكه

درباره حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله آمده «عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ»

توبه: 128. در تمام قرآن فقط يكمورد فوق آمده و در موارد ديگر صفت پروردگار سبحان واقع شده است

و آن بعكس رحمن فقط در موارد رحمت بكار رفته است.

وصف رحيم مخصوص براى آخرت نيست بلكه بيشتر آيات عموميّت آنرا ميرساند «فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ باغٍ وَ

لا عادٍ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» بقره: 173. «تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ» فصلت: 2. و ده‏ها آيه

ديگر و اگر بگوئيم رحيم يعنى خدائيكه فقط براى مؤمنان رحيم است آنهم در قيامت. اين سخن را قرآن

تصديق نمي كند در دعاى 54 صحيفه سجّاديه آمده « يا رحمن الدّنيا و الآخرة و رحيمهما » چنانكه

ملاحظه مي شود هر دو درباره دنيا و آخرت بكار رفته است. رحيم چون بر خدا اطلاق شود مراد از

آن نعمت دهنده و احسان كننده است و چون بر غير خدا گفته شود مقصود از آن مهربانى و رقّت

قلب است محال است در خداوند تأثر و انفعال بوده باشد. مولا امير المؤمنين صلوات اللّه و سلامه

عليه در خطبه 177 نهج البلاغه در وصف خدا فرموده «بصير لا يوصف بالحاسّة رحيم لا يوصف بالرّقّة»

يعنى خدا بيناست ولى نمي شود گفت چشم دارد. رحيم است ولى با رقت و تأثر و انفعال توصيف

نميشود . صدوق رحمه اللّه در توحيد در معنى رحيم فرموده : معنى رحمت نعمت است و راحم به

معنى منعم است ...معناى رحمت (در خدا) رقّت نيست كه آن از خدا منتفى است فقط بشخص

رقيق القلب رحيم گويند كه بسيار رحم كننده باشد. مرحمت نيز بمعنى رحمت است « وَ تَواصَوْا

بِالْمَرْحَمَةِ » بلد: 17. جمع رحيم در قرآن رحماء آمده «أَشِدَّاءُ عَلَىالْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ» فتح: 29.

قاموس، ج‏3، ص: 78

نوشته شده توسط زهرا دباغها در ساعت 21:34 | لینک  | 

برای تایپ حرکات ابتدا صفحه کلید را در حالت فارسی قرار می دهیم.(با استفاده از

زدن دو کلید Alt + shift  سمت راست.)

Shift + A = فتحه

Shift + S = ضمه

Shift + D = کسره

Shift + Q = تنوین فتحه

Shift + W = تنوین ضمه

Shift + E = تنوین کسره

Shift + F = تشدید

Shift + Z = تای گرد (ة)

Shift + G = ۀ

 

نوشته شده توسط زهرا دباغها در ساعت 21:30 | لینک  | 

فضيلت «بسم الله الرحمن الرحیم»

 

شد به بسم اللّه آغاز سخن

 

تا كه بگشايد در راز سخن‏

ابتداء بايد بحق بردن پناه

 

زانچه باشد جان و دل را سد راه

همت از حق خواهم و پاكان حق

 

ويژه از پاكى كه دادم اين سبق‏

تا شوم با لطف خلاق معين

 

غوطه‏ور در بحر قرآن مبين‏

بشنو اول راز بسم اللّه را

 

تا گشايد سوى قرآن راه را

باشد آن از بخشش يزدان نشان

 

آن خداى ذو الجلال مهربان‏

ذات الهى شد از فيض عميم

 

جلوه‏گر بر وجه رحمن و رحيم

لطف رحمانى بود بر كام خلق

 

وز مى فيضش كند پر جام خلق‏

خاص را فضل رحيمى چاره‏جو است

 

اولياء را هر دم از آن آبرو است‏

 

بعد از آن فرمود كه افتتاح كلام بنام نامى او كند باين وجه كه بسم اللّه بنام خدائى كه بوجوب وجود و

جامعية جميع صفات مستحق پرستش است الرّحمن بسيار بخشنده بر خلقان در دنيا به دادن وجود و

حيات و ارزاق و ساير نعمت تا بوسيله آن شناخت او حاصل شود و به عبادت او مشغول شوند الرّحيم

نيك مهربان بر بندگان در آخرة بمغفرة و رسانيدن ايشان را بروضه جنة از عكرمه روايت است كه رحمن

يك جزو رحمتست و رحيم صد جزو و مصدق اين است  قول حضرت رسالت پناه صلّى اللّه عليه و آله و

سلّم كه خداي را صد جزو رحمتست و از جمله آن يك جزو را بدنيا فرو فرستاده و در ميان همه خلقان

پراكنده ساخته و هر رحمتى كه در دنياست از همه آن يك جزو است و نود و نه جزو ديگر  را در خزانه

احسان خود  ذخيره نهاده تا در آخرت آن يك جزو را با نود و نه جزو ضم كند و بر بندگان  نثار كند و در

اخبار آمده كه او سبحانه رحمن است نسبت به جميع بندگان از مؤمن و كافر به اين معنى كه خالق و

رازق همه است و رحيم است نسبت بمؤمنان كه توفيق دهنده ايشانست در طاعة و آمرزنده ايشان و

رساننده بروضه رضوان و فريادرس ايشان در تاريكى قبر و در وقت حشر چنانكه از حضرت رسالت صلّى

اللّه عليه و آله و سلّم مرويست كه چون بنده مؤمن را در قبر  درآرند و سر قبر را به پوشند حق  تعالى

از روى لطف و بنده‏نوازى‏ خطاب كند كه اى بنده من در اين كنج لحد تنها مانده و آن دوستان  و  يارانى

كه از براى ايشان در حق من عصيان ميكردى ترا تنها بگذاشتند امروز ترا برحمت شامله خود بيامرزم و

بنوازم چنانكه  همه خلايق تعجب نمايند از آن  پس به فرشتگان خطاب فرمايد كه برويد و  اين بنده مرا

دلجوئى كنيد و درى از بهشت عنبر سرشت در روى او گشائيد و پر نور گردانيد  و  انواع  رياحين و موايد

طعام نزد او حاضر گردانيد و بعد از آن او را به من باز گذاريد كه من مونس و همنشين او  خواهم بود تا

روز  قيامت و نيز از حضرت رسالت پناه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم منقولست كه چون روز قيامت شود

دو بنده را  از اهل  ايمان  حاضر كنند فرمان  آيد كه قبه  بزنيد و بنده  مرا در آنجا  نشانيد  بعد از آن او

سبحانه به وى خطاب كند كه اى بنده من نعمت مرا سرمايه معصيت ساختى و چندانكه نعمت را بر تو

زياده گردانيدم تو در عصيان بيشتر افزودى بنده  سر خجالت  در پيش افكند  خطاب آيد كه اى بنده من

سر بردار كه همان ساعت كه معصيت كردى من تو را آمرزيدم-بنده ديگر را حاضر كنند و بجهت بسيارى

گناه وى را سرزنش كنند وى از خجالت خود به گريه در آيد حق تعالى فرمايد كه اى بنده من آن روز كه

گناه مي كردى ميخنديدى تو را شرمسار نساختم امروز كه گناه نميكنى و تضرع و زارى مينمائى چگونه

تو را عذاب كنم گناهت آمرزيدم و رخصت دخول بهشت دادم و از اهل البيت عليه السّلام نقل است كه

چون روز قيامت رسد حق تعالى اهل ايمان را در يك جا جمع كند و خطاب كند به ايشان كه من از سر

حقوقي كه در  نزد شما  داشتم در گذشتم شما هم نيز هر حقى كه در  ذمه  يكديگر داريد ابرا كنيد و

همه به بهشت من در آييد و از حضرت رسالت پناه روايت است كه امت مرا روز قيامت در موقف حساب

بدارند و عملهاى ايشانرا در ترازوى عمل نهند حسنات ايشان بر سيئات بيفزايد امتان پيغمبران گذشته

گويند امت محمد را با وجود  كمى عمل چرا كفه حسنات ايشان افزون شد؟ پيغمبران ايشان گويند به

جهت آنكه ابتداى كلام ايشان سه نام بود از نام هاى الهى كه اگر همان سه نام در كفه نهند و همه

حسنات  و سيئات  همه فرزندان آدم را در كفه ديگر  نهند آن بر همه  بچربد بسم اللّه الرّحمن الرّحيم

است و در خبر است كه چون  بنده مؤمن  قدم بر صراط نهد آتش دوزخ در زير قدم او چون  يخ  فسرده

شود آتش گويد كه اى مؤمن زود بگذر كه نور ايمان تو شعله مرا فرو نشاند ابو سعيد خدرى  از حضرت

پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت كند كه مؤمنان گناه‏كار را بر وجهى تهديد به دوزخ برند و آتش

را بر ايشان سرد سازند تا وقت بيرون آمدن آنگاه خطاب آيد بفرشتگان كه ايشان را بفضل و كرم من به

بهشت در آريد از حضرت رسالت پناه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت است كه هر گاه معلم به كودك

گويد كه بسم اللّه الرّحمن الرّحيم خداى تعالى برات آزادى از دوزخ براى آن كودك و پدر و مادر و معلم او

بنويسد،آورده‏اند كه رسول خداى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روزى بگورستان‏ بقيع گذر كرد بنزديك قبرى

رسيد اصحابرا فرمود كه بتعجيل گذريد و در محل برگشتن فرمود كه تعجيل مكنيد گفتند يا رسول اللّه در

محل رفتن تعجيل فرمودى گفت بلى شخصى را عذاب ميكردند طاقة ناله و فرياد او نداشتم اكنون خداى

تعالى بر وى رحمت كرد گفتند يا رسول اللّه سبب چه بود فرمود: كودكى از وى مانده حالا او را به مكتب

دادند معلم ويرا تعليم بسم اللّه الرّحمن الرّحيم كرد و كودك آنرا بر زبان راند خطاب رسيد كه اى فرشتگان

دست از اينكس بداريد كه روا نباشد كه پدر را عذاب كنند و پسرش در ياد ما باشد از ابن  مسعود روايت

است كه پيغمبر خداى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود كه هر كه خواهد كه حق تعالى وي را از زبانيه

دوزخ كه نوزده‏اند برهاند بايد كه به قرائة بسم اللّه الرّحمن الرّحيم مشغول شود  كه نوزده حرف است تا  

حق تعالى هر حرفى را از آن سپرى گرداند از دفع هر يك و نيز از آنحضرت منقولست كه هر كه اين آيه را

بخواند حق تعالى بعدد هر حرفى از آن چهار هزار حسنه بنويسد و چهار هزار سيئه محو كند و چهار هزار

درجه بردارد و در نقل صحيح آمده كه هر كه در وقت طعام خوردن بسم اللّه الرّحمن الرّحيم بگويد شيطان

از آن تناول نكند و اگر در وقت جامه كندن بسم اللّه الرّحمن الرّحيم بگويد پرده ميان  عورة او و جنيان پيدا

شود و نيز از آنحضرت رواية است كه روز قيامت بنده گناهكار را امر آيد كه بدوزخ رود چون بكنار دوزخ رسد

گويد بسم اللّه الرّحمن الرّحيم و قدم در دوزخ نهد آتش دوزخ هفتاد هزار ساله راه بگريزد و در روايت آمده

كه در روز قيامت بنده را بحسابگاه آورند و عادتى كه در دنيا  داشته باشد  بسم اللّه الرّحمن الرّحيم  بر

زبان راند و نامه را بستاند چون بگشايد آنرا سفيد بيند گويد كه در اينجا نوشته نيست تا بخوانم فرشتگان

گويند كه در همه اين نامه سيئات و خطايا و بدى عمل هاى بد نوشته بود اما از بركت بسم اللّه الرّحمن

الرّحيم زايل گشت  منقولست كه  عارفى  وصيت كرد كه بسم اللّه الرّحمن الرّحيم را در كفن او بنويسند

تا  چون  قيامت شود و  همه مردمان از قبر برخيزند گويم بار  خدايا براى ما كتابى فرستادى  و در اول آن

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم ثبت كردى امروز باول كتاب خود با ما معامله فرما مرويست كه پيغمبر صلّى اللّه

عليه و آله  فرمود كه هر  كارى  بزرك كه در او ابتدا به نام خدا نكنند آنكار باتمام نرسد از على بن موسى

الرضا روايت است كه بسم اللّه الرّحمن الرّحيم نزديك‏تر است باسم اعظم از سياهى چشم بسفيدى آن

آورده‏اند كه  قيصر روم را  دردسرى پديد آمد هر  چند طبيبان به معالجه آن كوشيدند فائده  نداد آخر نامه

نوشت به مكه نزد امير المؤمنين عليه السّلام و صورت حال به عرض رسانيد حضرت عليه السّلام بسم اللّه

الرّحمن الرّحيم را نوشته در طاقيه نهاد و آن طاقيه نزد او فرستاد فرمود تا آنرا بر سر نهد تا شفا يابد قيصر

چون آنرا بر سر نهاد فى الحال شفا يافت وى از آن متعجب‏ شده  بفرمود تا آن  طاقيه را  بشكافند در آنجا

كاغذى يافت كه بر آن نوشته بسم اللّه الرّحمن الرّحيم دانست كه شفاى او در اين كلمه  بزرگوار بوده فى

الحال مسلمان شد در خبر است كه  فرعون پيش از آنكه دعوى خدائى كند امر كرده بود تا در كوشك  وى

اين كلمه بزرگوار نوشته بودند و در بعضى تفاسير آمده كه جبرئيل او را نوشته بود چون دعوى خدائى كرد و

موسى عليه السّلام از ايمان  او نااميد شد شكايت او را به حضرت عزة عرض كرد خطاب آمد كه يا موسى

تو  در كفر او نظر دارى و هلاك او از من ميطلبى و نظر من در آن كلمه عظيمه است كه در كوشك او نوشته

شده‏ سوگند به عزة و جلال من كه تا آن نام در آنجا نوشته او را عذاب نكنم و چون  خداى تعالى  خواست

كه او را عذاب كند اول آن نوشته را از آن كوشك زايل گردانيد و بعد از آن عذاب باو فرستاد. [1]

 حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود:

كسي كه بسم الله الرحمن الرحيم را بخواند، خداى متعال هفتاد هزار قصر (كاخ ) از ياقوت سرخ در بهشت

براى او بسازد، در هر قصرى هفتاد هزار خانه از دُر سفيد و...

و در حديثى طولانى در مورد خلقت و آفرينش قلم از نور محمد صلي الله عليه و آله خداى متعال فرموده : به

عزت و جلالم ، هر كس از  امت  محمد  بسم الله الرحمن الرحيم بگويد : در كتاب حسناتش  عبادت هفتصد

سال را براى او مى نويسم .و نيز حضرت رسول الله صلي الله عليه و آله فرمود: كسى كه بسم الله الرحمن

الرحيم را بگويد: خداى متعال براى هر حرفى از آن چهار هزار حسنه (پاداش ‍ نيك ) براى او بنويسد، و چهار

هزار سيئه و بدى از او محو نمايد، و چهار هزار درجه و مقام براى او بالا برد. و در حديثى سئوال ساير امتها

را از پيامبرانشان در روز  قيامت ذكر مى كندو از كثرت حسنات اين امت سوال مى شود، حضرت مى فرمايد

اين امت  ( من ) قائلند كه براى خداى متعال سه اسم است ، كه اگر در كفه ميزان گذاشته شود و  همه

حسنات و سيئات (خوبيها و بديهاى) فرزندان آدم را در كفه ديگر قرار دهند،آن كفه اى كه سه اسم خداوند

در آن است از همه آنها سنگين تر خواهد بود و آن سه اسم بسم الله الرحمن الرحيم است .

و حضرت امير المؤ منين عليه السلام  فرمود : چون ( آيه ) بسم الله الرحمن الرحيم  نازل شد حضرت رسول

صلي الله عليه و آله فرمود: نخستين مرتبه اين آيه بر (حضرت ) آدم نازل شد، آن حضرت فرمود: ذريه و نسل

من از عذاب در امان هستند مادامى كه قرائت و خواندن بسم الله را ادامه دهند ، پس از آن به آسمان رفت

و سپس بر حضرت ابراهيم عليه و علي نبينا السلام  نازل شد و آن حضرت در حالى كه در كفه منجنيق بود

قرائت كرد،خداى متعال آتش را براى او سرد وسلامت گردانيد باز به آسمان رفت و ديگر نازل نشد مگر براى

حضرت سليمان ، در اين هنگام ملائكه به او گفتند: به خدا سوگند ملك و سلطنت تو تكميل شد.

باز به آسمان رفت و پس از آن بر من نازل شد ، پس روز قيامت امت مرا  مى آورند و آنها در  اين هنگام مى

گويند: بسم الله الرحمن الرحيم پس ‍وقتى اعمال آنها را در ترازو قرار دهند حسنات و خوبي هاى آنها زيادتر

از بدي هايشان مى شود . و حضرت رسول صلي الله عليه و آله فرمود : وقتى مؤ من بر صراط  عبور  كند و

بگويد:بسم الله الرحمن الرحيم شعله هاى  آتش جهنم خاموش  مى شود و  شعله هاى  جهنم مى گويد : 

بگذر(از روى من ) اى مؤ من ، چون نور تو شعله مرا خاموش كرد.

و حضرت امام رضا عليه السلام فرمود : بسم الله الرحمن الرحيم به اسم اعظم خداوند نزديك تر است  از

مردمك چشم به سفيديش.


پاداش معلمى كه به كودك بسم الله ، ياد دهد

و حضرت رسول صلى عليه و اله و سلم فرمود : وقتى معلم  بسم الله الرحمن الرحيم را به بچه  تعليم داد

خداى متعال آزادى ) از آتش ‍ جهنم ) را براى بچه و پدر و مادرش و براى معلمش بنويسد.

و روايت شده كه پيامبرى از پيامبران خدا بر قبرى كه صاحبش عذاب مى شد مرور كرد سپس مدتى بعد از

آنجا گذشت او را در عذاب نديد، اصحابش از سبب بر طرف شدن عذاب از او سوال كردند، آن حضرت فرمود:

او بچه اى را از خودبه يادگار  گذاشته  و مادرش او را پيش  معلم آورد و معلم بسم الله الرحمن الرحيم را به

او تلقين كرده ، پس من حيا مى كنم مردى را عذاب كنم كه بچه اش بگويد بسم الله الرحمن الرحيم (و نام

مرا به عنوان رحمانيت و  رحيميت ببرد و  از رحمانيت و رحيم  بودن من  نيست  كه  كسى  را عذاب كنم كه

فرزندش نام مرا به اين عنوان ببرد ( و از حضرت رسول صلي الله عليه و آله نقل است كه فرمود : كسي كه

كاغذى را كه بسم الله در آن نوشته براى احترام به پروردگار از مصدقين و تصديقكنندگان به حساب مى آيد

و عذاب  از پدر و مادرش تخفيف داده  مى شود اگر چه مشرك باشند. و فرمود: كسى كه در اول وضويش

بسم الله بگويد جميع بدانش طاهر شود و از اين وضو تا وضوى بعدى كفاره گناهانش مى گردد و كسى كه

بسم الله نگويد بدنش (از گناهان ) پاك نشده مگر همانجا كه آب به آن رسيده است[2] .

 

در حديث معروفي از پيامبر(صلي‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) مي‏خوانيم: كل امر ذي بال لم يذكر فيه اسم الله فهو

ابتر: هر كار مهمي كه بدون نام خدا شروع شود بي‏فرجام است.

امير مؤمنان علي(عليه‏السلام‏) پس از نقل اين حديث اضافه مي‏كند انسان هر كاري را مي‏خواهد انجام

دهدبايد بسم الله بگويد يعني با نام خدا اين عمل را شروع مي‏كنم،و هر عملي كه بانام خدا شروع شود

خجسته و مبارك است . و نيز مي‏بينيم امام باقر ( عليه‏السلام‏ ) مي‏فرمايد : سزاوار  است  هنگامي كه 

كاري ر ا شروع مي‏كنيم، چه بزرگ باشد چه كوچك، بسم الله بگوئيم تا پر بركت و ميمون باشد.

عبد الله  بن يحيي كه از  دوستان امير  مؤمنان علي ( عليه‏السلام‏ ) بود به خدمتش آمد و  بدون  گفتن

بسم الله بر تختي كه در آنجا بود نشست ، ناگهان بدنش منحرف شد و بر زمين افتاد و سرش شكست،

علي(ع‏) دست بر سر او كشيد و زخم او التيام يافت بعد فرمود: آيا نمي‏داني كه پيامبر از سوي خدا براي

من حديث كرد كه هر كار بدون نام خدا شروع شود بي سرانجام خواهد بود، گفتم پدر و مادرم  به فدايت

باد  مي‏دانم  و بعد از اين ترك نمي‏گويم، فرمود: در اين حال بهره‏مند و سعادتمند خواهي شد.

امام صادق (عليه‏السلام‏ ) هنگام نقل اين حديث فرمود: بسيار مي‏شود كه بعضي از شيعيان ما بسم الله

را در آغاز كارشان ترك مي‏گويندو خداوند آنها را با ناراحتي مواجه  مي‏سازد تا بيدار شوند و ضمنا اين خطا

از نامه اعمالشان شسته شود [3].

ابن مسعود مي گويد: هر كسى مي خواهد كه خدا او  را از شعله‏هاى نوزده‏گانه  آتش جهنم رهايى دهد

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ را بخواند كه آن نيز 19 حرف است و خدا هر حرفى را سپر يك شعله قرار ميدهد.

[4]

 

1- روي عن علي بن موسى الرضا ( عليه السلام ) أنه قال : بسم الله الرحمن الرحيم أقرب إلى اسم الله

الأعظم من سواد العين إلى بياضها .[5]

 

2- عن النبي (صلى الله عليه وآله ) أنه قال : إذا قال المعلم للصبي : قل : بسم الله الرحمن الرحيم ، فقال

الصبي : بسم الله الرحمن الرحيم ، كتب الله براءة للصبي وبراءة لأبويه وبراءة للمعلم .[6]

 

3- عن ابن مسعود، عن النبي ( صلى الله عليه وآله) : من أراد أن ينجيه الله تعالى من الزبانية التسعة عشر

فليقرأ بسم الله الرحمن الرحيم فإنها  تسعة عشر حرفا ليجعل الله كل حرف منها جنة من واحد منهم .[7]

 

4- روى عبد الله بن مسعود عن النبي ( صلى الله عليه وآله ) : من قرأ بسم الله الرحمن الرحيم كتب الله له

بكل حرف أربعة آلاف حسنة ، ومحا عنه أربعة آلاف سيئة ، ورفع له أربعة آلاف درجة .[8]

 

5- روي عن النبي ( صلى الله عليه وآله ) : من قال : بسم الله الرحمن الرحيم بنى الله له في الجنة سبعين

ألف قصر من ياقوتة حمراء ، في كل قصر سبعون ألف بيت من لؤلؤة بيضاء ، في كل بيت سبعون  ألف سرير

من زبرجدة خضراء ، فوق كل سرير سبعون ألف فراش من سندس وإستبرق ، وعليه زوجة من الحور العين ،

ولهاسبعون ألف ذوابة مكللة بالدر  واليواقيت،مكتوب على خدها الأيمن محمد رسول الله،وعلى خدها الأيسر

علي ولي الله ،وعلى جبينها الحسن ، وعلى ذقنها الحسين ، وعلى شفتيها بسم الله الرحمن الرحيم قلت:

يا رسول الله لمن هي هذه الكرامة ؟ قال : لمن يقول بالحرمة والتعظيم : بسم الله الرحمن الرحيم .[9]

 

6- قال النبي ( صلى الله عليه وآله ): إذا قال العبد عند منامه بسم الله الرحمن الرحيم ، يقول الله: ملائكتي

اكتبوا بالحسنات نفسه إلى الصباح .[10]

 

7- قال النبي ( صلى الله عليه وآله ) : إذا مر المؤمن على الصراط فيقول : بسم الله الرحمن الرحيم ، طفئت

لهب النيران ، وتقول: جز يا مؤمن فإن نورك قد أطفأ لهبي .[11]

 

8- سئل عن النبي ( صلى الله عليه وآله ) : هل يأكل الشيطان مع الإنسان ؟  فقال : نعم ، مائدة لم يذكر

بسم الله عليها يأكل الشيطان معهم ، ويرفع الله البركة عنها . ونهى عن أكل ما لم يذكر عليه بسم الله كما

قال الله تعالى في سورة الأنعام : ( ولا تأكلوا مما لم يذكر اسم الله عليه[12] ). [13]

 

9- عن داود الصرمي عن الإمام الهادي (عليه السلام ) في حديث أنه كتب  الرضا ( عليه السلام ) : إذا أمر

بحاجة كتب بسم الله الرحمن الرحيم أذكر إن شاء الله.فقال: يا داود، لو قلت : إن تارك التسمية كتارك الصلاة

، لكنت صادقا. [14]

 

10- عن أبي عبد الله ( عليه السلام ) قال: إذا توضأ أحدكم ، أو شرب ، أو أكل ، أو لبس  وكل شئ يصنعه 

ينبغي له أن يسمى . فإن لم يفعل ، كان للشيطان فيه شرك .[15]

 

11- عن الصادق ( عليه السلام ) : من توضأ فذكر اسم الله ، طهر جميع جسده . وكان الوضوء إلى الوضوء

كفارة لما بينهما من الذنوب . ومن لم يسم لم يطهر من جسده إلا ما أصابه الماء. [16]

 

12- عن النبي ( صلى الله عليه وآله ) : التسمية مفتاح الوضوء ومفتاح كل شئ . [17]

 

13- عن أبي عبد الله ( عليه السلام ) ، قال : " إذا وضع الغداء والعشاء فقل : بسم الله ، فإن الشيطان

يقول لأصحابه : اخرجوا فليس هاهنا عشاء ولا مبيت، وإن هو نسي أن يسمي قال لأصحابه : تعالوا فإن

لكم هناك عشاء ومبيتا " .[18]

 

14- عن أبي عبد الله ( عليه السلام ) : "إذا توضأ أحدكم ولم يسم كان للشيطان في وضوئه شرك ، وإن

أكل أو شرب أو لبس وكل شئ صنعه ينبغي له أن يسمي عليه ، فإن لم يفعل كان للشيطان فيه شرك "

.[19] یا علی


[1] - خلاصة المنهج، ج‏1، صص: 10- 13

[2] -  گنجينه جواهر يا كشكول ممتاز، حاج شيخ مرتضى احمديان

[3] - تفسير نمونه - سوره حمد – آیه اول

[4] - ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏1، ص: 38

[5] - معارج اليقين في أصول الدين - الشيخ محمد السبزواري - ص 119

[6] - معارج اليقين في أصول الدين - الشيخ محمد السبزواري - ص 119

[7] - معارج اليقين في أصول الدين - الشيخ محمد السبزواري - ص 119

[8] - معارج اليقين في أصول الدين - الشيخ محمد السبزواري - ص 120

[9] - معارج اليقين في أصول الدين - الشيخ محمد السبزواري - ص 120

[10] - معارج اليقين في أصول الدين - الشيخ محمد السبزواري - ص 120

[11] - معارج اليقين في أصول الدين - الشيخ محمد السبزواري - ص 120

[12] - الأنعام 6 : 121

[13] - معارج اليقين في أصول الدين - الشيخ محمد السبزواري - ص 120

[14] - مستدرك سفينة البحار - الشيخ علي النمازي الشاهرودي - ج 5 - ص 175

[15] - مستدرك سفينة البحار - الشيخ علي النمازي الشاهرودي - ج 5 - ص 174

[16] - مستدرك سفينة البحار - الشيخ علي النمازي الشاهرودي - ج 5 - ص 174

[17] - مستدرك سفينة البحار - الشيخ علي النمازي الشاهرودي - ج 5 - ص 176

[18] - معجم المحاسن والمساوئ - أبو طالب التجليل التبريزي - ص 237

[19] - معجم المحاسن والمساوئ - أبو طالب التجليل التبريزي - ص 23

نوشته شده توسط زهرا دباغها در ساعت 10:35 | لینک  | 
 

+IE 6+ | FireFox 2