اسم جامد و مشتق
اسم يا جامد است يا مشتق.
اسم جامد خود بر دو گونه است:
الف) جامد مصدري: مصدر اسمي است كه دلالت بر انجام كار دارد اما بدون داشتن زمان و می توان از آن مشتق ساخت. مانند: کتابَة که کَتَبَ یَکتُبُ کاتبٌ مکتوبٌ و ... از آن ساخته می شود.
ب) جامدغير مصدري: اسمي است كه نتوان از آن مشتق ساخت. مانند: قَلَم- رَجُل- جِدار.
توضيح: مصادر افعال مجرد, سماعي هستند و اوزان مختلف و متعدد دارند مانند: فَعْل – فَعَلان
اما مصادر افعال ثلاثي مزيد, قياسي هستند و وزن معيني دارند.
اسم مشتق: اسمي است كه ريشه فعلي دارد و از كلمه ديگري گرفته شده است و غالباً داراي معني وصفي ميباشد.
مشتقات هشت دسته هستند:
1- اسم فاعل: اسمي كه بر انجام دهنده فعل يا دارنده حالتي دلالت دارد. و معمولاً با صفت فاعلي فارسي مطابقت مي كند.
2-اسم مفعول: اسمي است كه بر كسي يا چيزي كه فعل بر آن تحقيق يافته و يا بر حالت انجام شده يا واقع گشته دلالت مي كند.
- طرز ساخت اسم فاعل و اسم مفعول:
بايد توجه داشت كه اسم فاعل و اسم مفعول درثلاثي مجرد به گونه اي و در غير ثلاثي مجرد(يعني ثلاثي مزيد و رباعي) به گونه اي ديگر ساخته مي شود. به اين ترتيب كه اسم فاعل در ثلاثي مجرد بر وزن (فاعِلٌ) و اسم مفعول بر وزن (مَفْعولٌ) مي آيد مانند: كاتِب و مَكْتُوب (از ريشه كَتَبَ).
اما در غير ثلاثي مجرد از فعل مضارع ساخته مي شود بدين ترتيب كه به جاي حرف مضارعه, ميم مضموم قرار مي دهيم و حرف پيش از آخر را در اسم فاعل (مكسور) و در اسم مفعول (مفتوح) مي نمائيم. مانند: مُكَبِّر (اسم فاعل)- مُكَبَّر (اسم مفعول) از يُكَبِّرُ (فعل مضارع ثلاثي مزيد)
مُهَنْدِس (اسم فاعل) – مُهَنْدَس (اسم مفعول) از يُهَنْدِسُ (فعل مضارع رباعي مجرد).
3-اسم زمان: اسمي است كه بر زمان وقوع فعل دلالت دارد.
4-اسم مكان: اسمي است كه بر مكان وقوع فعل دلالت دارد.
- طرز ساخت اسم زمان واسم مكان:
براي ساختن اسم زمان و مكان در ثلاثي مجرد, ريشه فعلي را بر وزن (مَفَْعَل) يا (مَفْعِل) مي بريم و در غير ثلاثي مجرد, اسم زمان و مكان بر وزن اسم مفعول (ثلاثي مزيد) ساخته مي شود. مانند: مَكْتَب – مَسْجِد – مَذْهَب.
نكته: چون در غير ثلاثي مجرد, اسم مفعول و اسم زمان و اسم مكان يك وزن دارند, راه تشخيص اين سه كلمه از همديگر از طريق قرائن موجود و معني آنها در جمله مي با شد.
نكته: بايد توجه داشت كه در ساخت اسم زمان و مكان، هرگاه حركت عين الفعل مضارع, فتحه يا ضمه باشد بر وزن (مَفْعَل) و هرگاه حركت عين الفعل مضارع كسره باشد بر وزن (مَفْعِل) مي آيد مانند:
ذهَب(-َ): مذهَب.
كتَب(-ُ): مكتَب.
جلَس(-ِ): مجلِس.
نكته: برخي از واژه هاي اسم زمان و مكان در عين حاليكه از افعالي ساخته شده اند كه عين الفعل مضارع آنها مضموم است, استثناءً بر وزن (مَفْعِل) آمده اند. مانند: مَشْرِق (از: شَرَقَ – يَشْرُقُ) يا مَغْرِب ( از: غَرُبَ – يَغْرُبُ).
نكته: اسم زمان و مكان از فعل ثلاثي ناقص بر وزن (مَفْعَل) مي آيد. مانند: مَغْزي (به معناي زمان و مكان جنگ از ريشه: غَزَوَ).
5-صفت مشبهه: اسمي است كه بردارنده صفتي دائمي و پايدار (نه موقت و زودگذر) دلالت مي كند و معمولاً با صفت مطلق فارسي مطابقت دارد.
-طرز ساخت صفت مشبهه:
صفت مشبهه داراي اوزان متعددي است كه مشهورترين آنها عبارتند از:
فعيل – فَعِل – فَعَل – فَعْل – فَعلان – فُعال ...
6-صیغه مبالغه اسمي است كه بر دارنده صفتي به مقدار زياد و بيش از حد دلالت مي كند.
- طرز ساخت صیغه مبالغه: صیغه مبالغه نيز داراي اوزان متعددي است كه معروفترين آنها عبارتند از: فَعّال – فَعّالة – فَعول (صبّار – علامة – شَكور)
7-اسم تفضيل: اسمي است كه داراي معناي برتري و فزوني صفتي در فرد يا گروه نسبت به فرد يا گروه ديگر مي باشد. اسم تفضيل براي مذكر معمولاً بر وزن (أفْعَل) مانند: أكْبَر و در مؤنث بر وزن (فُعْلي) مانند كُبْري مي آيد.
8- اسم آلت: اسمي است كه بر وسيله انجام فعل دلالت دارد و از همان فعل مربوط مشتق مي شود (مثلاً مفتاح كه از مصدر فَتْح مشتق شده است).
-طرز ساخت اسم آلت:
اسم آلت به دو شكل وجود دارد: جامد و مشتق.
الف) اسم آلت جامد: الفاظ معيني دارد كه غير قياسي است مانند: سِكّينة (چاقو)
ب)اسم آلت مشتق: اوزان مشخصي دارد كه بر همان وزن ساخته مي شود.
اين اوزان عبارتند از: مِفْعَل – مِفْعَلة – مِفْعال